Όσα με δίδαξε η Marjane Satrapi με το έργο και τη ζωή της και μοιράζομαι μαζί σας με αφορμή την είδηση του θανάτου της

Η πρώτη φορά που κράτησα στα χέρια μου το «Persepolis» άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την έννοια της ταυτότητας και της πατρίδας. Η είδηση του θανάτου της Marjane Satrapi, στις 3 Ιουνίου 2026, σε ηλικία 56 ετών, μου προκάλεσε μια αίσθηση προσωπικής απώλειας. Μαθαίνοντας ότι έφυγε από τη ζωή στο Παρίσι από «θλίψη», έναν χρόνο μετά τον θάνατο του αγαπημένου της συζύγου Mattias Ripa, συνειδητοποίησα πόσο βαθιά συνδεδεμένη ήταν η τέχνη της με το συναίσθημα. Η Satrapi μου έμαθε ότι η ειλικρίνεια στην αφήγηση μπορεί να γκρεμίσει τείχη που η πολιτική και η γεωγραφία έχτιζαν για δεκαετίες.

Μια ζωή ανάμεσα σε δύο κόσμους

Μέσα από τις σελίδες των βιβλίων της, γνώρισα τη διαδρομή της από το Ραστ και την Τεχεράνη μέχρι τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η Marjane Satrapi μεγάλωσε σε μια οικογένεια με προοδευτικές αξίες, ζώντας από κοντά την πτώση του Σάχη και την άνοδο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού το 1979. Η εφηβεία της στη Βιέννη, όπου στάλθηκε από τους γονείς της για να παραμείνει ασφαλής και ελεύθερη, μου έδειξε το σκληρό πρόσωπο της μοναξιάς και της ξενιτιάς. Η επιστροφή της στο Ιράν για σπουδές και ο μετέπειτα οριστικός αποχωρισμός από τη χώρα της το 1994, διαμόρφωσαν μια προσωπικότητα που δεν ανήκε πουθενά και ταυτόχρονα ανήκε παντού. Η ζωή της υπήρξε ένα μάθημα για το πώς οι προσωπικές δυσκολίες μπορούν να μετατραπούν σε δημιουργική δύναμη.

Η δύναμη της απλότητας στο έργο της

Η Satrapi επέλεξε το πενάκι και το μαύρο μελάνι για να μιλήσει για θέματα που συχνά μοιάζουν αξεδιάλυτα. Το συγγραφικό της έργο περιλαμβάνει τίτλους όπως το «Κεντήματα» και το «Κοτόπουλο με Δαμάσκηνα», όπου οι καθημερινές ιστορίες των ανθρώπων του Ιράν αποκτούν μια οικουμενική διάσταση. Αυτό που με επηρέασε βαθιά ήταν η επιμονή της να αποκαλεί τα έργα της «κόμικς» και όχι «graphic novels». Μου δίδαξε ότι δεν χρειάζονται επιτηδευμένοι όροι για να προσδώσουν σοβαρότητα σε μια πνευματική εργασία· η ίδια η ουσία του έργου αρκεί. Η ενασχόλησή της με τον κινηματογράφο, σκηνοθετώντας ταινίες όπως το «Radioactive» για τη Μαρία Κιουρί, απέδειξε ότι η δημιουργικότητα δεν έχει στεγανά.

Το Persepolis ως καθρέφτης της αλήθειας

Το «Persepolis» παραμένει για μένα το σημείο αναφοράς. Μέσα από την ασπρόμαυρη αισθητική του, είδα την ιστορία μιας χώρας να ξετυλίγεται μέσα από τα μάτια ενός παιδιού που αγαπούσε τη μουσική και την ελευθερία. Η Marjane Satrapi κατάφερε να κάνει τον αναγνώστη να νιώσει ότι η μικρή Marji θα μπορούσε να είναι οποιοδήποτε παιδί που αναζητά τη θέση του στον κόσμο. Η υποψηφιότητά της για Όσκαρ και η διεθνής αναγνώριση της ταινίας επιβεβαίωσαν ότι οι αυθεντικές ιστορίες έχουν τη δύναμη να συγκινήσουν ανθρώπους με εντελώς διαφορετικές καταβολές. Μου έδειξε ότι ο εξανθρωπισμός του «άλλου» είναι η μεγαλύτερη προσφορά της τέχνης στην κοινωνία.

Η ακεραιότητα και η προσωπική στάση

Θα θυμάμαι πάντα τη Satrapi για την άρνησή της να συμβιβαστεί με την υποκρισία. Η απόφασή της το 2025 να μην αποδεχθεί το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής, ασκώντας κριτική στη στάση της Γαλλίας απέναντι στους Ιρανούς εξόριστους, μου δίδαξε τι σημαίνει να έχεις ηθική συνέπεια. Στην προσωπική της ζωή, η αφοσίωσή της στον σύζυγό της και η επιλογή της να ζει με τους δικούς της όρους στο Παρίσι, μακριά από τα φώτα της κενής δημοσιότητας, αποτελούν πρότυπο αξιοπρέπειας. Η ικανότητά της να μιλά πολλές γλώσσες και να επικοινωνεί με διαφορετικούς πολιτισμούς την κατέστησε μια πραγματική διανοούμενη της εποχής μας.

Φράσεις που καθοδηγούν τη σκέψη μου

Κρατώ ως φυλαχτό κάποιες από τις σκέψεις της που με βοήθησαν να δω τη ζωή με άλλη ματιά:

«Το γράψιμο δεν είναι για μένα. Χάνω εντελώς την αίσθηση του χιούμορ μου όταν γράφω. Γίνομαι εξαιρετικά αξιολύπητος, πολύ εντυπωσιακός. Οι εικόνες μου δίνουν δυνατότητες που δεν έχω με λέξεις».

«Δεν θεωρώ τον εαυτό μου επαναστάτη. Απλώς λέω αυτό που σκέφτομαι».

«Ο κυνισμός που υπάρχει στην πολιτική, δεν είναι για την ψυχή μου. Με κάνει –από μέσα μου– έναν εξαιρετικά πικρό, κυνικό άνθρωπο που μισώ να βλέπω στον καθρέφτη, πραγματικά».

«Έχω τη σκοτεινή μου πλευρά. Έχεις τη σκοτεινή σου πλευρά. Από τη στιγμή που έχουμε εγκέφαλο, υπάρχουν πράγματα που δεν είναι σωστά – είμαστε ανθρώπινα όντα με όλες αυτές τις ψευδαισθήσεις και τα συμπλέγματα και όλα αυτά. Αυτό με έλκει».

«Ο πραγματικός πόλεμος δεν είναι μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Ο πραγματικός πόλεμος είναι μεταξύ έξυπνων και ηλίθιων ανθρώπων».

«Αν έχεις λίγη ευαισθησία ή καρδιά, έχεις όλους τους λόγους να είσαι καταθλιμμένος πού και πού. Αλλά η κατάθλιψη είναι σαν μια μηχανή για δημιουργία. Χρειάζομαι λίγη κατάθλιψη, λίγο οξύ στο στομάχι μου, για να μπορώ να δημιουργώ. Όταν είμαι χαρούμενος, θέλω απλώς να χορεύω.Η τελευταία πράξη μιας γεμάτης ζωής»

Η τελευταία πράξη μιας γεμάτης ζωής

Η είδηση ότι η Marjane Satrapi πέθανε από «θλίψη» τον Ιούνιο του 2026, λίγο μετά την απώλεια του ανθρώπου που χαρακτήριζε ως τον έρωτα της ζωής της, προσδίδει μια ρομαντική και ταυτόχρονα τραγική διάσταση στο τέλος της. Μέχρι την τελευταία στιγμή, παρέμεινε ενεργή, στηρίζοντας το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και δίνοντας φωνή στις γυναίκες του Ιράν. Η απώλειά της αφήνει ένα κενό, αλλά το έργο της παραμένει εδώ για να μας θυμίζει ότι η ελευθερία, η αγάπη και η αλήθεια είναι αξίες για τις οποίες αξίζει να αγωνίζεται κανείς, ακόμα και όταν όλα γύρω του μοιάζουν σκοτεινά.

Paul Auster: «Αν δεν είσαι έτοιμος για όλα, δεν είσαι έτοιμος για τίποτα»